About

Horudhac

 

Waxaan idiin sheegayaa inuu Af-sawaaxiliga yahay af aad u wannaagsan oo laga sameeyey Af-baantuu iyo Af-carabi kaasoo looga hadlo dhul badan oo kamid ah qaarada Afrika sida Barriga Afrika iyo Bartamaha Afrika. Waddamada afkan looga hadla waxaa kamid ah Kenya, Zanzibaar, Tanazania, Mosanbique, Uganda, DRC iyo Somalia. Qiyaas ahaan waxaa ku hadla dad dhan 130 ilaa iyo 150 milyan balse afkan waxuu aayatiinka noqon doonaa afka kaliya ee looga hadlo barriga iyo bartamaha qaraada Afrika.

 

Alfabeetada afkan waxay ka kooban tahay 30 erey kuwaasoo laga soo kala qaatay Carabiga iyo Af-latiin

Lix iyo labaatan waxaa layiraadaa Konsonati (“Shibbanayaal), halka shanta kale layiraahdo Vokali (“Shaqallo”)

 

Vokali                          Af-Soomaali

Shaqallo
A                                    A  

E                                     E

I                                      I

O                                    O

U                                    U

Konsonati

Shibbanayaal

B  BA  BE  BI  BO  BU

CH  CHA  CHE  CHI  CHO  CHU

D  DA  DE  DI  DO  DU

DH  DHA  DHE  DHI  DHO  DHU

F  FA  FE  FI  FO  FU

G  GA  GE  GI  GO  GU

GH  GHA  GHE  GHI  GHO  GHU

J  JA  JE  JI  JO  JU

K  KA  KE  KI  KO  KU

L  LA  LE  LI  LO  LU

M  MA  ME  MI  MO  MU

N  NA  NE  NI  NO  NU

NG  NGA  NGE  NGI  NGO  NGU

NY  NYA  NYE  NYI  NYO  NYU

P  PA  PE  PI  PO  PU

R  RA  RE  RI  RO RU

S  SA  SE  SI  SO  SU

T  TA  TE  TI  TO  TU

TH  THA  THE  THI  THO  THU

V  VA  VE  VI  VO  VU

W  WA  WE  WI  WO  WU

Y  YA  YE  YI  YO  YU

Z  ZA  ZE  ZI  ZO  ZU

Ogeysiis Muhiim ah

Q iyo X kama mid ah Af-Sawaaxiliga balse Af-Soomaaliga way ka mid yhiin.

 

Af-Sawaaxilga waxaan ku jiro erey aan ku jirin Af-Soomaaliga balse ay Soomaalidu u dhib yar tahay inay ku dhawaqaan isla-markaasna ay isticmalaan, ereyadan waxaa laga soo qaatay badankood Af-Carabiga.

 

Af-Baantu waxaa uu ka kooban yahay xidid kasoo ay beddelaan Horgale “Kiambishi Awali” iyo Gadaal-gal “Kiambishi Tamati”. Ereyadan waxaa la horgeliyaa ama gadaal looga daraa ereyada sidaas daraadeed waxaad ogaataa iney yihiin ereyo beddeli kara macnaha erey haddii horey ama gadaal laga geliyo.s

 

Jina/Nomino

Magacyada Af-Sawaaxiliga waxaa oo kala qaadaan dhoowr qeybood oo kal ah sedan:

1.                  Qeybta M-W (Tusaale: mtu watu) waa Qeyb Shaqsiyadeed

2.                  Qeybta M-MI (Tusaale: mti miti) waxay ka kooban yihiin sheeyo, sida geedaha iyo dhirta

3.                  Qeybta N (Tusaale: njia njia) waxay ka kooban yahay magacyada xayawaanka, khudaarta iyo magacyo badan oo aan ahayn Af-Baantuu. Qeybta N waxay noqon karaan kalli “mufrad” ama wadar “Jamac”.

4.                  Qeybta KI-VI (Tusaale: Kitu vitu) waxay ka kooban yihiin magacyada shey

5.                  MA (Tusaale: yai mayai)

6.                  U (Tusaale: uzi nyuzi) waxay ka kooban yihiin magacyada ka billoowda “U” ama Shaqal (irabu), badankoodna waa magacyada daahsoon (Tusaale: uzuri, qurux)

7.                  Qeybta PA (Tusaale: mahali) waxay ka kooban tahay hal mid oo kali ah sida pahali mararka qaarkood waxaad arki doontaa mwahali ama pahali oo isku macno ah

8.                  KU waxaa loo isticmaali karaa falalka oo dhan kuwaasoo loo isticmaalo fal magac ahaan ah (Kuimba heesaya). Falalka qaarkood ayaa ka billaaban kara “KU”.     

 

Jina Kiambishi Awali

Horgalaayaasha Magacyada

m-wa, m-mi, n-n, ki-vi

 

Is-beddelida Xarfaha Shaqal Ka Hor

Isbeddelada qaarkood waxay ka dhacaan ereyada horgalayaashan ah kuwaasoo uu ka horeeyo shaqal laakiin kama wada horeeyo shaqalka i

Tusaale: i

M waxay noqonaysaa mw

Mi                    my

Ki                    ch

Vi                    vy

u                      w

i                       y

ku                    kw

n                      ny

li, ji zi tuur shaqallka haddii horgalaha uu ku dhammaado A ku dar ereyada e ama i si aad u samayso e.

 

Jina Kiambishi Tamati

Daba-galayaasha Magacyada

J waxay noqon kartaa erey daba-gale magac ah marka uu magac ku dhammaado A. Tusaale: “chunga” xoolo ilaalin ayaa noqon karta “mchungaji” qowsaar. Tusaale: mji magaalo, mjini ku socda magaalada, hewa hawo, hewani hawada ku jira.

 

 

 

Kivumishi

Sifo

Ing badan, ingine qaar ama kuwo kale iyo ngapi waa meeqo. Aad bay u fudud tahay inaad xusuusato seddexdan ereyo oo ka kooban ng.Af-Baantu waxuu leeyahay sifooyin yar balse  waxay ka soo deynsadeen Af-Carabiga

1.                  Isticmaalka A ama enye maji ya moto biyo kulul ama watoto wenye afya oo ah caruur caafimaad qabta.

2.                  Isticmaalka Bila ama pasipo oo ah aan ku jirin: mahali pasipo miti oo ah macno ahaan meel aan geedo lahayn

3.                  Isticmaalka Magac-uyaalka Liyo oo ah waa taas iyo Siyo oo ah ma ahan taas

 

Hesabu/Idadi/Namba

Lambar/Tiro

Lambarada ama Tirooyinka oo isticmaalo Af-Sawaaxiliga waxay isugu jiraan Af-Baantuu iyo Af-carabi. Kuwa Af-Carabiga ka ma kala duwana laakiin kuwa Af-Baantuuga ah (hal, laba seddex, afar, shan iyo sideed) qaado qeybta N ee Sifooyinka, si kasta ha ahaatee, mid ka kaliya ee isbeddelay –wili, laba kaasoo noqday mbili.

 

1          moja    koow

2          mbili    laba

3.         tatu      Seddex

4          nne      afar

5          tano     shan

6                    Sita      lix

7          Saba    toddobo

8          nane     sided

9          tisa (kenda) sagaal

10        kumi    tobban

11 kumi na moja          koow iyo tobban

12 kumi na mbili         laba iyo tobban

13 kumi na tatu           seddex iyo tobban

14 kumi na nne            afar iyo tobban

15                kumi na tano   shan iyo tobban

16                kumi na sita     lix iyo tobban

17                kumi na saba   toddobo iyo tobban

18                kumi na nane   sided iyo tobban

19                kumi na tisa (kenda) sagaal iyo tobban

20                ishrini labaatan

21                ishrini na moja koow iyo labaatan

22                ishrini na mbili laba iyo labaatan

30 thelathini soodon

31 thelathini na moja koow iyo soddon

32 thelathini na mbili  laba iyo soddon

40 arobaini Afaryan

50 hamsini       konton

60 sitini lixdan

70 sabini toddobaatan

80 themanini sideetan

90 tisini sagaashan

99 tisini na tisa sagaashan iyo sagaal

100 mia boqol

101 mia moja na moja boqol iyo koow

110 mia moja na kumi boqol iyo tobban

200 mia mbili laba boqol

290 Mia mbili na sitini laba boqol iyo sagaashan  

999 mia tisa tisini na tisa sagaal boqol iyo sagaashan iyo sagaal

1000 elfu kun

10000 elfu kumi tobban kun

100000 elfu mia moja boqol kun

1000,000 milioni Milyan

Tusaale:

Siku ya kwanza maalinta koowaad

Siku ya bili maalinta labaad

Siku ya tatu maalinta seddexaad  

 

Kiwakilishi

Magac-uyaal

 

Magac-uyaal

Magac-uyaall lahaansho

Fal Horgale

Fal Sameeye

Fal Horgale

Mafcuul/Fal ku dhace

 

 

mi, aniga

Angu,tayda/kayga

Ni

Ni

 

 

wewe, adaiga

Ako, kaaga

U

Ku

wa

 

yeye, asaga, ayada/waxa

ake, kiisa, teeda/waxeeda

A ama yu

m (w)-

wa

 

Sisi, anaga(u)

etu, keena

Tu

Tu

wa

 

ninnyi, adinka

enu, kina

M (m)

Wa

wa

 

wao, ayaga

ao

wa

Wa

wa

 

 

Kan/tan                      kaas/taas     naftiisa/nafteeda           naftooda

mimi                huyo/huyu                   yule                 mwenye                       mwenyewe

wewe

yeye

                        Mid-walba                  kee/tee?           kuma?/tuma?

mimi                ya yote                        upi?                 ambaye?                    

wewe  

yeye

                        kuwan                        kuwaas           naftiisa/nafteeda        Naftooda

sisi                   hawa/ha(w)o   wale                 mwenye                       mwenyewe

ninyi

wao

 

                        Mid-kasta/Dhammaantood

                        Wo wote

Sisi                  dhammaan       kee/tee?           kuma?/tuma?

ninyi                wote                wapi?               ambao?

Wao

 

Kiwakilishi

Magac-uyaalada Lahaansha

yangu/zangu    kayga/kuwayga

wangu                         kuwayga

yake                 kuwooda

 

 Tilmaamayaasha

Qeybaha Magacyada

Horgale sifo

-zuri fiican

-ema wannagsan

-ingi badan

-ngapi? Imisa/meeqo?

mtu   watu

m       wa

mzuri wazuri

mwema wema

mwingi wengi

       wangapi?

mti     miti

m        mi

mzuri mizuri

mwema myema

mwingi mingi

    mingapi?

njia    njia

n        n

nzuri  nzuri

njema njema

nyingi nyingi

ngapi?

kitu   vitu

ki       vi

kizuri vizuri

chema  vyema

kingi    vingi

      vingapi?

Fal Horgale

 

mi-        tu-

u-           m-

a-           wa-

 

 

 

u                i

 

 

i                 zi

 

 

ki          vi

 

Ku saabsan

Kiisa/teeda/waxeeda

dhammaan

kaas, taas, kuwaas

kani/tani

 

kani waa, tani waa

 

wa        wa

wake    wake

wote     wote

huyu     hawa

yuke      wale

huyo      hao

ye          o

ndiye     ndio

naye       nao

wa             ya

wake         yake

wote          yote

huu            hii

ule             ile

huo            hiyo

o              yo

ndio         ndiyo\

nao          nayo

ya            za

yake        zake

yote        zote

hii           hizi

ile           zile

hiyo        hizo

yo           zo

ndiyo      ndizo

nayo        nazo

cha        vya

chake   vyake

chote    vyote

hiki       hivi

kile        vile

hicho     navyo

cho      vyo

ndicho  ndivyo

nacho    nav

 

 

Tilmaamayaasha

Qeybaha Magaca

Ya   mayai

uzi       nyuzi

Mahali

Horgale Sifo

-zuri    wannaagsan

-ema    fiican

-ingi     badan

-ngapi?  Imsaa?/meeqo?

(ji)         ma

zuri     mazuri

jema    mema

jingi     mengi

      mangapi? 

m          n

mzuri nzuri

mwema njema

mwingi nyingi

    ngapi?

pa     ku           mu

pazuri kuzuri

pema kwema

pengi  kwingi

pangapi? kungapi?

Horgale Fal

li        ya

u            zi

pa          ku             mu

 

la        ya

lake    yake

lote     yote

hili      haya

lile      yale

hilo     hayo

lo         yo

ndilo    ndiyo

nalo     nazo

wa          za

wake      zake

wote       zote

huu         hizi

ule         zile

huo         hizo

 o            zo

ndio        ndizo

nao         nazo

pa    

pake       kwa        mwa

pote        kwate    mwake

hapa       kote       m(w)ote

hapa       huku      humu

po          ko           mo

ndipo     ndiko      mo

napo       nako       namos

 

 

Fal Caawiyaha Ahaansho

 

1.                  Ni waxaa loo isticmaalaa magacyada oo dhan, waxay tahay fal isbedbeddela, haddii aad rabto waad ka saari ama reebi kartaa magacyada ay ula socoto fal caawiye oo kale: chakula ni tiyari.

2.                  Tu

3.                  U

4.                  Wa

5.                  Ko, mo, po waxaa lagu dari karaa horgalayaashaas hore si ay kuu tusaa meel: Upo wapi? halkeed adiga(u) joogtaa? Nipo hapa, Anig(u) waxaan joogaa halkan; Yuko wapi Badal? Xaggee buu Badal joogaa? Yuko yumba, asaga(u) waxuu joogaa guriga

 

Qaabka Diidmada Ah

Sipo hupo, hayupo, hatupo, hawapo. Noocyada kale ha waxaa la horgaliyaa: Kitabu kipo? Aaway buugga? Hakipo, halkan ma yaalo.

6.                  Si  waxaa loo isticmaalaa qaabka diidmada ee fal caawiyaha ahaansho iyo falka oo dhan

 

 

Author Dr. Badal Kariye BA, BSIT, MA, MBA & PhD

All Rights are reserved by the Copyrigh Owner

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 





 

Swahili-Somali Dictionary

About

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

s

T

U

V

W

X

Y

Z

Dr. Badal Institute of Linguistic

e-mail me